{"id":360584,"date":"2024-01-24T16:24:50","date_gmt":"2024-01-24T10:54:50","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/?p=360584"},"modified":"2024-01-24T16:24:50","modified_gmt":"2024-01-24T10:54:50","slug":"human-development-economics-questions","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/","title":{"rendered":"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925"},"content":{"rendered":"<p><strong>1. \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0924\u0940\u0928 \u0905\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0938\u093f\u0926\u094d\u0927\u093e\u0902\u0924 \u092e\u0942\u0932\u0924\u0903 \u0915\u093f\u0938\u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092a\u093e\u0926\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0925\u093e?<\/strong><\/p>\n<p>(a) \u0915\u093e\u0930\u094d\u0932 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0915\u094d\u0938<br \/>\n(b) \u091f\u093e\u0932\u0915\u0949\u091f \u092a\u093e\u0930\u094d\u0938\u0928\u094d\u0938<br \/>\n(c) \u0939\u0930\u094d\u092c\u0930\u094d\u091f \u0938\u094d\u092a\u0948\u0928\u094d\u0938\u0930<br \/>\n(d) \u0906\u0917\u0938\u094d\u0924 \u0915\u0949\u092e\u094d\u091f\u0947<\/p>\n<p><strong>[U.P. P.C.S. (Pre) 2021]<\/strong><\/p>\n<div id=\"1-link-360584\" class=\"sh-link 1-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('1', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"1-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"1-content-360584\" class=\"sh-content 1-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(d) \u0906\u0917\u0938\u094d\u0924 \u0915\u0949\u092e\u094d\u091f\u0947<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0924\u0940\u0928 \u091a\u0930\u0923\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0928\u093f\u092f\u092e \u092b\u094d\u0930\u093e\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u0938\u092e\u093e\u091c\u0936\u093e\u0938\u094d\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0906\u0917\u0938\u094d\u0924 \u0915\u0949\u092e\u094d\u091f\u0947 \u0915\u0940 \u092a\u0941\u0938\u094d\u0924\u0915 &#8216;\u0926 \u0915\u094b\u0930\u094d\u0938 \u0907\u0928 \u092a\u0949\u091c\u093f\u091f\u093f\u0935 \u092b\u093f\u0932\u0949\u0938\u092b\u0940&#8217; \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u090f\u0915 \u0935\u093f\u091a\u093e\u0930 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092f\u0939 \u092c\u0924\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0915\u093f \u0938\u092e\u0917\u094d\u0930 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u092e\u093e\u091c \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0947\u0915 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928, \u092e\u093e\u0928\u0938\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0915\u0932\u094d\u092a\u093f\u0924 \u0924\u0940\u0928 \u091a\u0930\u0923\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948 (1) \u0927\u093e\u0930\u094d\u092e\u093f\u0915 \u091a\u0930\u0923, (2) \u0906\u0927\u094d\u092f\u093e\u0924\u094d\u092e\u093f\u0915 \u091a\u0930\u0923 \u0914\u0930 (3) \u0938\u0915\u093e\u0930\u093e\u0924\u094d\u092e\u0915 \u091a\u0930\u0923\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>2. \u0928\u0940\u091a\u0947 \u0926\u094b \u0915\u0925\u0928 \u0926\u093f\u090f \u0917\u090f \u0939\u0948\u0902 \u091c\u093f\u0928\u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0915\u094b \u0915\u0925\u0928 (A) \u0924\u0925\u093e \u0926\u0942\u0938\u0930\u0947 \u0915\u094b \u0915\u093e\u0930\u0923 (R) \u0915\u0939\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0927\u0928\u093e\u0924\u094d\u092e\u0915 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/strong><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px;\"><strong>\u0915\u0925\u0928 (A) : \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 (\u090f\u091a\u0921\u0940\u0906\u0908) \u090f\u0935\u0902 \u0938\u0924\u0924 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f\u094b\u0902 (\u090f\u0938\u0921\u0940\u091c\u0940) \u092a\u0930 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0935\u0930\u0940\u092f\u0924\u093e \u092e\u0947\u0902 <\/strong><br \/>\n<strong>\u0915\u093e\u0930\u0923 (R) : \u090f\u0938\u0921\u0940\u091c\u0940 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0906\u0927\u093e\u0930\u092d\u0942\u0924 \u0906\u092f\u093e\u092e \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u090f\u0935\u0902 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0947 \u0918\u0928\u093f\u0937\u094d\u0920\u0924\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0964 <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u0928\u0940\u091a\u0947 \u0926\u093f\u090f \u0939\u0941\u090f \u0915\u0942\u091f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0938\u0939\u0940 \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u091a\u0941\u0928\u093f\u090f &#8211; <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u0915\u0942\u091f :<\/strong><\/p>\n<p>(a) (A) \u0924\u0925\u093e (R) \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0902 \u090f\u0935\u0902 (R) \u0915\u0925\u0928 (A) \u0915\u0940 \u0938\u0939\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0939\u0948<br \/>\n(b) (A) \u0924\u0925\u093e (R) \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u092a\u0930\u0902\u0924\u0941 (R) \u0915\u0925\u0928 (A) \u0915\u0940 \u0938\u0939\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948<br \/>\n(c) (A) \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948, \u0915\u093f\u0902\u0924\u0941 (R) \u0917\u0932\u0924 \u0939\u0948<br \/>\n(d) (A) \u0917\u0932\u0924 \u0939\u0948, \u0915\u093f\u0902\u0924\u0941 (R) \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948<\/p>\n<p><strong>[U.P.P.C.S. (Pre), 2019]<\/strong><\/p>\n<div id=\"2-link-360584\" class=\"sh-link 2-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('2', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"2-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"2-content-360584\" class=\"sh-content 2-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(a) (A) \u0924\u0925\u093e (R) \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0902 \u090f\u0935\u0902 (R) \u0915\u0925\u0928 (A) \u0915\u0940 \u0938\u0939\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0939\u0948<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0938\u092e\u0940\u0915\u094d\u0937\u093e 2018-19 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, SDG \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0906\u0927\u093e\u0930\u092d\u0942\u0924 \u0906\u092f\u093e\u092e \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u090f\u0935\u0902 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0918\u0928\u093f\u0937\u094d\u0920\u0924\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0902 \u0914\u0930 \u092f\u0939 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 HDI \u090f\u0935\u0902 SDG \u0930\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 \u0915\u0947 \u092e\u0927\u094d\u092f \u0927\u0928\u093e\u0924\u094d\u092e\u0915 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927 \u0938\u0947 \u0938\u094d\u092a\u0937\u094d\u091f \u0939\u094b \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>3. \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0915\u0940 \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 (\u092a\u0940.\u0915\u094d\u092f\u0942.\u090f\u0932.\u0906\u0908.) \u0915\u093f\u0938\u0915\u0947 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948?<\/strong><\/p>\n<p>(a) \u092e\u094c\u0930\u093f\u0938 \u0921\u0940. \u092e\u094c\u0930\u093f\u0938<br \/>\n(b) \u092f\u0942.\u090f\u0928.\u0921\u0940.\u092a\u0940.<br \/>\n(c) \u092e\u0939\u092c\u0942\u092c-\u0909\u0932-\u0939\u0915<br \/>\n(d) \u0909\u092a\u0930\u094b\u0915\u094d\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0915\u094b\u0908 \u0928\u0939\u0940\u0902<\/p>\n<p><strong>[U.P.P.C.S. (Pre.), 2019]<\/strong><\/p>\n<div id=\"3-link-360584\" class=\"sh-link 3-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('3', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"3-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"3-content-360584\" class=\"sh-content 3-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(a) \u092e\u094c\u0930\u093f\u0938 \u0921\u0940. \u092e\u094c\u0930\u093f\u0938<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u091c\u0940\u0935\u0928 \u0915\u0940 \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 (PQLI) \u092e\u094c\u0930\u093f\u0938 \u0921\u0940. \u092e\u094c\u0930\u093f\u0938 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<li>\u0907\u0928\u094d\u0939\u094b\u0902\u0928\u0947 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u093e\u0936\u093e, \u0936\u093f\u0936\u0941 \u092e\u0943\u0924\u094d\u092f\u0941 \u0926\u0930 \u0924\u0925\u093e \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u0924\u0940\u0928\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092e\u093f\u0932\u093e\u0915\u0930 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<li>PQLI \u0915\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915\u0924\u092e \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f 100 \u0924\u0925\u093e \u0928\u094d\u092f\u0942\u0928\u0924\u092e \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f 1 \u0939\u094b\u0917\u093e\u0964<\/li>\n<li>100 \u0915\u0940 \u0913\u0930 \u092c\u0922\u093c\u0928\u093e \u0909\u0924\u094d\u0924\u092e \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u092e\u093e\u0928\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u092c\u0915\u093f 1 \u0915\u0940 \u0913\u0930 \u091c\u093e\u0928\u093e \u0916\u0930\u093e\u092c \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u0915\u093e \u092a\u0930\u093f\u091a\u093e\u092f\u0915 \u0939\u094b\u0917\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>4. \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e \u0915\u0947 \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0932\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0939\u0948\u0902 &#8211;<\/strong><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px;\"><strong>(i) \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u091c\u0928\u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e<\/strong><br \/>\n<strong>(iii) \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u093e\u0902<\/strong><br \/>\n<strong>(ii) \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e<\/strong><br \/>\n<strong>(iv) \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u0928\u0940\u091a\u0947 \u0926\u093f\u090f \u0917\u090f \u0915\u0942\u091f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0938\u0939\u0940 \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u0915\u093e \u091a\u092f\u0928 \u0915\u0940\u091c\u093f\u090f<\/strong><\/p>\n<p>(a) (i), (ii) \u0914\u0930 (iii)<br \/>\n(b) (i), (iii) \u0914\u0930 (iv)<br \/>\n(c) (iii) \u0914\u0930 (iv)<br \/>\n(d) (ii) \u0914\u0930 (iv)<\/p>\n<p><strong>[U. P. R. O.\/A.R.O. (Mains) 2014]<\/strong><\/p>\n<div id=\"4-link-360584\" class=\"sh-link 4-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('4', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"4-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"4-content-360584\" class=\"sh-content 4-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930- (a) (i), (ii) \u0914\u0930 (iii)<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u091c\u0928\u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e, \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e, \u091a\u093e\u0930 \u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u093e\u0902 \u090f\u0935\u0902 \u0909\u0928\u0915\u0940 \u0909\u092a\u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u093e\u0902, \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f, \u0932\u093f\u0902\u0917\u093e\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 \u0915\u093e \u0938\u094d\u0924\u0930 \u0906\u0926\u093f \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e \u0915\u0947 \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0932\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<li>\u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e \u0915\u093e \u0932\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0928 \u0939\u094b\u0915\u0930 \u092c\u0932\u094d\u0915\u093f \u0926\u0947\u0936 \u0915\u0940 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915-\u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 (So- cio-Economic) \u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>5. \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u0940 \u0938\u094d\u0924\u0928\u092a\u093e\u0928 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e &#8216;\u092e\u093e\u0902&#8217; \u0915\u093f\u0938 \u0938\u0902\u0918\u0940\u092f \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948?<\/strong><\/p>\n<p>(a) \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u092e\u093e\u092e\u0932\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f<br \/>\n(b) \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u090f\u0935\u0902 \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930 \u0915\u0932\u094d\u092f\u093e\u0923 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f<br \/>\n(c) \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u090f\u0935\u0902 \u092c\u093e\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f<br \/>\n(d) \u0906\u092f\u0941\u0937 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f<br \/>\n(e) \u0909\u092a\u0930\u094b\u0915\u094d\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0915\u094b\u0908 \u0928\u0939\u0940\u0902\/ \u0909\u092a\u0930\u094b\u0915\u094d\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u090f\u0915 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915<\/p>\n<p><strong>[B.P.S.C. (Pre) 2016]<\/strong><\/p>\n<div id=\"5-link-360584\" class=\"sh-link 5-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('5', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"5-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"5-content-360584\" class=\"sh-content 5-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(b) \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u090f\u0935\u0902 \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930 \u0915\u0932\u094d\u092f\u093e\u0923 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u090f\u0935\u0902 \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930 \u0915\u0932\u094d\u092f\u093e\u0923 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0905\u0917\u0938\u094d\u0924, 2016 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0924\u0928\u092a\u093e\u0928 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f &#8216;MAA&#8217; (Mothers Absolute Affection) \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0915\u093e \u0936\u0941\u092d\u093e\u0930\u0902\u092d \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<li>\u0907\u0938 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0938\u0947 5 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u0938\u0947 \u0915\u092e \u0906\u092f\u0941 \u0915\u0947 \u092c\u091a\u094d\u091a\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092e\u0943\u0924\u094d\u092f\u0941 \u0926\u0930 \u0915\u092e \u0915\u0930\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u092b\u0940 \u092e\u0926\u0926 \u092e\u093f\u0932\u0947\u0917\u0940\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>6. \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u090f\u0915 \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0939\u0948-<\/strong><\/p>\n<p>(a) \u092a\u094b\u0937\u0923 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f, \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0915\u0940 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u090f\u0935\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0938\u0915\u0932 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926<br \/>\n(b) \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e, \u091c\u0940\u0935\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u093e\u0936\u093e \u090f\u0935\u0902 \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927\u093f<br \/>\n(c) \u091c\u0940\u0935\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u093e\u0936\u093e, \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927\u093f \u090f\u0935\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0938\u0915\u0932 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926<br \/>\n(d) \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e\u0938\u094d\u092b\u0940\u0924\u093f, \u092c\u0947\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930\u0940 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0938\u0915\u0932 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926<\/p>\n<p><strong>[R.A.S.\/R.T.S. (Pre) 2013]<\/strong><\/p>\n<div id=\"6-link-360584\" class=\"sh-link 6-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('6', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"6-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"6-content-360584\" class=\"sh-content 6-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(c) \u091c\u0940\u0935\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u093e\u0936\u093e, \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927\u093f \u090f\u0935\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0938\u0915\u0932 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u093e\u0936\u093e, \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927\u093f \u090f\u0935\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0938\u0915\u0932 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926 (GNI) \u0915\u093e \u0914\u0938\u0924 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u0909\u0932\u094d\u0932\u0947\u0916\u0928\u0940\u092f \u0939\u0948 \u0915\u093f \u0935\u0930\u094d\u0937 2010 \u0938\u0947 \u092a\u0942\u0930\u094d\u0935 HDI \u0915\u0940 \u0917\u0923\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f GNI \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u092a\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0938\u0915\u0932 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926 (GDP) \u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<li>\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 UNDP \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u0907\u0938\u0915\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915\u0924\u092e \u092e\u093e\u0928 \u090f\u0915 \u0924\u0925\u093e \u0928\u094d\u092f\u0942\u0928\u0924\u092e \u092e\u093e\u0928 \u0936\u0942\u0928\u094d\u092f \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>7. \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0915\u093f\u0938\u0915\u0947 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948?<\/strong><\/p>\n<p>(a) \u092e\u0939\u092c\u0942\u092c-\u0909\u0932-\u0939\u0915<br \/>\n(b) \u091c\u0917\u0926\u0940\u0936 \u092d\u093e\u0917\u0935\u0924\u0940<br \/>\n(c) \u091c\u094b\u0938\u0947\u092b \u0938\u094d\u091f\u093f\u093e\u0926\u094d\u0926\u0932\u091c<br \/>\n(d) \u0905\u092e\u0930\u094d\u0924\u094d\u092f \u0938\u0947\u0928<\/p>\n<p><strong>[Uttarakhand P.C.S. (Pre) 2010]<\/strong><\/p>\n<p><strong>[U.P.P.C.S. (Mains) 2006]<\/strong><\/p>\n<div id=\"7-link-360584\" class=\"sh-link 7-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('7', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"7-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"7-content-360584\" class=\"sh-content 7-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930- (a) \u092e\u0939\u092c\u0942\u092c-\u0909\u0932-\u0939\u0915<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 (HDI) \u0915\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092a\u094d\u0930\u0916\u094d\u092f\u093e\u0924 \u092a\u093e\u0915\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0928\u0940 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0936\u093e\u0938\u094d\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0938\u094d\u0935. \u092e\u0939\u092c\u0942\u092c-\u0909\u0932-\u0939\u0915 \u0915\u0947 \u0915\u0941\u0936\u0932 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<li>\u092a\u094d\u0930\u094b.\u0905\u092e\u0930\u094d\u0924\u094d\u092f \u0938\u0947\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u0915\u0908 \u0905\u0928\u094d\u092f \u0905\u0930\u094d\u0925\u0936\u093e\u0938\u094d\u0924\u094d\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u0907\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>8. \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0928\u0935\u0940\u092f \u092a\u0915\u094d\u0937 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u092e\u094d\u0928\u0932\u093f\u0916\u093f\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0915\u093f\u0938 \u090f\u0915 \u0928\u0947 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u092a\u0939\u0932\u0947 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e?<\/strong><\/p>\n<p>(a) \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e<br \/>\n(b) \u0938\u092e\u0928\u094d\u0935\u093f\u0924 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e<br \/>\n(c) \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0935\u0947\u0926\u0928<br \/>\n(d) \u0938\u093e\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e<\/p>\n<p><strong>[U.P. U.D.A.\/L.D.A. (Pre) 2013]<\/strong><\/p>\n<div id=\"8-link-360584\" class=\"sh-link 8-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('8', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"8-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"8-content-360584\" class=\"sh-content 8-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 &#8211; (a) \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0928\u0935\u0940\u092f \u092a\u0915\u094d\u0937 \u092a\u0930 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u092a\u0939\u0932\u0947 &#8216;\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e&#8217; (UNDP) \u0928\u0947 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<li>\u0907\u0938\u0928\u0947 \u0928 \u0915\u0947\u0935\u0932 \u0906\u092f \u0915\u094b \u0905\u092a\u093f\u0924\u0941 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u090f\u0935\u0902 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u094b \u092d\u0940 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u092e\u093e\u092a\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0939\u092e \u092e\u093e\u0928\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>9. \u0928\u093f\u092e\u094d\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0915\u094c\u0928-\u0938\u093e \u0915\u094d\u0930\u092e \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0926\u0930\u094d\u0936\u093f\u0924 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u092a\u0915\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u093e\u0935\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e?<\/strong><\/p>\n<p>(a) \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0906\u092f, HDI, PQLI<br \/>\n(b) PQLI, HDI, \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0906\u092f<br \/>\n(c) \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0906\u092f, PQLI, HDI<br \/>\n(d) HDI (\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915), \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0906\u092f, PQLI (\u092d\u094c\u0924\u093f\u0915 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915)<\/p>\n<p><strong>[Jharkhand P.C.S. (Pre) 2021]<\/strong><\/p>\n<div id=\"9-link-360584\" class=\"sh-link 9-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('9', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"9-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"9-content-360584\" class=\"sh-content 9-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(c) \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0906\u092f, PQLI, HDI<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928\u0917\u0924 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u092a\u0915\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0909\u0928\u0915\u0947 \u091a\u0932\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0938\u0939\u0940 \u0915\u094d\u0930\u092e \u0928\u093f\u092e\u094d\u0928\u093e\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930 \u0939\u0948- \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0906\u092f &gt; PQLI &gt; HDI HDI (\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915) \u090f\u0915 \u0935\u093e\u0930\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0939\u0948, \u091c\u094b UNDP \u0915\u0947 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u091c\u093e\u0930\u0940 HDR \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0936\u093f\u0924 \u0915\u0940 \u091c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u0907\u0938\u0915\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 1990 \u092e\u0947\u0902 \u0939\u0941\u0906 \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>10. \u092f\u0942.\u090f\u0928.\u0921\u0940.\u092a\u0940. \u0915\u093e \u092c\u0939\u0941\u0906\u092f\u093e\u092e\u0940 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0915\u093f\u0924\u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u092f\u094b\u0902 (\u0907\u0928\u094d\u0921\u093f\u0915\u0947\u091f\u0930\u094d\u0938) \u0938\u0947 \u092c\u0928\u093e \u0939\u0948?<\/strong><\/p>\n<p>(a) \u0906\u0920<br \/>\n(b) \u0926\u0938<br \/>\n(c) \u092c\u093e\u0930\u0939<br \/>\n(d) \u091a\u094c\u0926\u0939<\/p>\n<p><strong>[U.P.P.C.S. (Mains) 2010]<\/strong><\/p>\n<div id=\"10-link-360584\" class=\"sh-link 10-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('10', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"10-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"10-content-360584\" class=\"sh-content 10-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(b) \u0926\u0938<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u0935\u0930\u094d\u0937 2010 \u092e\u0947\u0902 \u0911\u0915\u094d\u0938\u092b\u094b\u0930\u094d\u0921 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u090f\u0935\u0902 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092a\u0939\u0932 (OPHI) \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e &#8216;\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e&#8217; (UNDP) \u0915\u0947 \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917 \u0938\u0947 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u092e\u093e\u092a\u0928 \u0939\u0947\u0924\u0941 &#8216;\u092c\u0939\u0941\u0906\u092f\u093e\u092e\u0940 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915&#8217; (MPI) \u0915\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e, \u091c\u094b \u0915\u093f \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u092e\u093e\u092a\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0930\u0902\u092a\u0930\u093f\u0915 \u0906\u092f \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u092e\u093e\u092a\u0926\u0902\u0921 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928 \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0915\u0947 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0935\u0902\u091a\u0928\u093e \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092f\u0939 \u0924\u0940\u0928 \u0935\u0930\u094d\u0917\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0926\u0938 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u092f\u094b\u0902 (Indicators) \u092a\u0930 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0964 HDR, 2010 \u0938\u0947 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u092a\u0942\u0930\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0941\u0924 \u0915\u093f\u090f \u091c\u093e\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 &#8216;\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915&#8217; (HPI) \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u092a\u0930 \u0905\u092c MPI \u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0941\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092c\u0939\u0941\u0906\u092f\u093e\u092e\u0940 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0915\u0947 \u0938\u0942\u091a\u0915 &#8211;<br \/>\n<table style=\"border-collapse: collapse; width: 100%; height: 240px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\"><strong>\u0906\u092f\u093e\u092e<\/strong><\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\"><strong>\u0938\u0942\u091a\u0915<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f<\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u092c\u093e\u0932 \u092e\u0943\u0924\u094d\u092f\u0941 \u0926\u0930<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\"><\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u092a\u094b\u0937\u0923<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e<\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u0938\u094d\u0915\u0942\u0932\u093f\u0902\u0917 \u0935\u0930\u094d\u0937<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\"><\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u0938\u094d\u0915\u0942\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u092a\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u094d\u0924\u0930<\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u092d\u094b\u091c\u0928 \u092a\u0915\u093e\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0908\u0902\u0927\u0928<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\"><\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u0938\u094d\u0935\u091a\u094d\u091b\u0924\u093e (\u0936\u094c\u091a\u093e\u0932\u092f)<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\"><\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u092a\u0947\u092f\u091c\u0932<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\"><\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u0935\u093f\u0926\u094d\u092f\u0941\u0924<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px;\">\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\"><\/td>\n<td style=\"width: 50%; height: 24px;\">\u0906\u0935\u093e\u0938\u0940\u092f \u092b\u0930\u094d\u0936<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"width: 50%;\"><\/td>\n<td style=\"width: 50%;\">\u092a\u0930\u093f\u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>11. \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0915\u093f\u0938 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u0915\u0940 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0941\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e?<\/strong><\/p>\n<p>(a) 1994<br \/>\n(b) 1995<br \/>\n(c) 1996<br \/>\n(d) 1997<\/p>\n<p><strong>[I.A.S. (Pre) 1998]<\/strong><\/p>\n<p><strong>[U.P.P.S.C. (GIC) 2010]<\/strong><\/p>\n<div id=\"11-link-360584\" class=\"sh-link 11-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('11', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"11-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"11-content-360584\" class=\"sh-content 11-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(d) 1997<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>UNDP \u0928\u0947 \u0938\u0930\u094d\u0935\u092a\u094d\u0930\u0925\u092e \u0935\u0930\u094d\u0937 1997 \u0915\u0940 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 (HPI) \u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0941\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<li>\u0924\u092c \u0938\u0947 UNDP \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0935\u0930\u094d\u0937 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0915\u094b \u092d\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0936\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0906 \u0930\u0939\u093e \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<li>\u0935\u0930\u094d\u0937 2010 \u0938\u0947 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f \u092e\u0947\u0902 HPI \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u092a\u0930 &#8216;\u092c\u0939\u0941\u0906\u092f\u093e\u092e\u0940 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u0928\u0924\u093e \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915&#8217; (MPI : Multidimens- sional Poverty Index), \u091c\u094b 10 \u0935\u0902\u091a\u0928 \u0938\u0902\u0915\u0947\u0924\u0915\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948, \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0936\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0928\u0947 \u0932\u0917\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>12. \u0928\u093f\u092e\u094d\u0928\u0932\u093f\u0916\u093f\u0924 \u092a\u0930 \u0935\u093f\u091a\u093e\u0930 \u0915\u0940\u091c\u093f\u090f :<\/strong><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px;\"><strong>1. \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930<\/strong><br \/>\n<strong>2. \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u093f\u0915 \u0938\u0947\u0935\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930<\/strong><br \/>\n<strong>3. \u092d\u094b\u091c\u0928 \u0915\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8220;\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u0915 \u0909\u0926\u094d\u0918\u094b\u0937\u0923\u093e&#8221; \u0915\u0947 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0917\u0924 \u0909\u092a\u0930\u094d\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0915\u094c\u0928-\u0938\u093e\/\u0915\u094c\u0928-\u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930\/\u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0924\u093e \u0939\u0948\/\u0906\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902?<\/strong><\/p>\n<p>(a) \u0915\u0947\u0935\u0932 1<br \/>\n(b) \u0915\u0947\u0935\u0932 1 \u0914\u0930 2<br \/>\n(c) \u0915\u0947\u0935\u0932 3<br \/>\n(d) 1, 2 \u0914\u0930 3<\/p>\n<p><strong>[I.A.S. (Pre) 2011]<\/strong><\/p>\n<div id=\"12-link-360584\" class=\"sh-link 12-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('12', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"12-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"12-content-360584\" class=\"sh-content 12-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(d) 1, 2 \u0914\u0930 3<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>&#8220;\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u092d\u094c\u092e\u093f\u0915 \u0909\u0926\u094d\u0918\u094b\u0937\u0923\u093e&#8221; (The Universal Declaration of Human Rights) \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941. 26 (1) \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930, \u0905\u0928\u0941. 21(2) \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u093f\u0915 \u0938\u0947\u0935\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930 \u0924\u0925\u093e \u0905\u0928\u0941. 25 (1) \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u092d\u094b\u091c\u0928 \u0915\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930 \u0938\u092e\u094d\u092e\u093f\u0932\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>13. \u0915\u0925\u0928 (A): \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0915\u0940 \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f \u0938\u0947 \u0915\u0947\u0930\u0932 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0925\u092e \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u0939\u0948\u0964<\/strong><br \/>\n<strong>\u0915\u093e\u0930\u0923 (R) : \u0907\u0938\u0915\u0940 \u092c\u0947\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930\u0940 \u0926\u0930 \u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u091a\u094d\u091a\u0924\u092e \u0939\u0948\u0964<\/strong><\/p>\n<p><strong> \u0928\u0940\u091a\u0947 \u0926\u093f\u090f \u0917\u090f \u0915\u0942\u091f \u0938\u0947 \u0938\u0939\u0940 \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u091a\u0941\u0928\u093f\u090f :<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u0915\u0942\u091f :<\/strong><\/p>\n<p>(a) (A) \u0924\u0925\u093e (R) \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0902 \u090f\u0935\u0902 (R), (A) \u0915\u0940 \u0938\u0939\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<br \/>\n(b) (A) \u0924\u0925\u093e (R) \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u092a\u0930\u0902\u0924\u0941 (R), (A) \u0915\u0940 \u0938\u0939\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948\u0964<br \/>\n(c) (A) \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948, \u092a\u0930\u0902\u0924\u0941 (R) \u0917\u0932\u0924 \u0939\u0948\u0964<br \/>\n(d) (A) \u0917\u0932\u0924 \u0939\u0948, \u092a\u0930\u0902\u0924\u0941 (R) \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<p><strong>[U.P.P.C.S. (Pre) 2011]<\/strong><\/p>\n<div id=\"13-link-360584\" class=\"sh-link 13-link sh-hide\"><a href=\"#\" onclick=\"showhide_toggle('13', 360584, 'See Answer &amp; Explanation', 'Hide'); return false;\" aria-expanded=\"false\"><span id=\"13-toggle-360584\">See Answer &amp; Explanation<\/span><\/a><\/div><div id=\"13-content-360584\" class=\"sh-content 13-content sh-hide\" style=\"display: none;\"><\/p>\n<p><strong>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-(b) (A) \u0924\u0925\u093e (R) \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u092a\u0930\u0902\u0924\u0941 (R), (A) \u0915\u0940 \u0938\u0939\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948\u0964<\/strong><\/p>\n<table style=\"width: 100%; border-collapse: collapse; background-color: #ffeded; border-radius: 6px; border-style: hidden; border-color: #000000; height: 10px;\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 10px;\">\n<td style=\"width: 100%; height: 10px;\">\n<ul>\n<li>\u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0915\u0940 \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f \u0938\u0947 \u0915\u0947\u0930\u0932 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0925\u092e \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>2011 \u0915\u0940 \u091c\u0928\u0917\u0923\u0928\u093e\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, \u0915\u0947\u0930\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0947\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930\u0940 \u0926\u0930 \u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u091a\u094d\u091a\u0924\u092e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u0905\u0924\u0903 \u0915\u0925\u0928 \u0914\u0930 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u092a\u0930\u0902\u0924\u0941 \u0915\u093e\u0930\u0923 (R), \u0915\u0925\u0928 (A) \u0915\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1. \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0924\u0940\u0928 \u0905\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0938\u093f\u0926\u094d\u0927\u093e\u0902\u0924 \u092e\u0942\u0932\u0924\u0903 \u0915\u093f\u0938\u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092a\u093e\u0926\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0925\u093e? (a) \u0915\u093e\u0930\u094d\u0932 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0915\u094d\u0938 (b) \u091f\u093e\u0932\u0915\u0949\u091f \u092a\u093e\u0930\u094d\u0938\u0928\u094d\u0938 (c) [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[21],"tags":[],"class_list":["post-360584","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-indian-economy"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v25.9 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 - IASbook<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 - IASbook\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"1. \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0924\u0940\u0928 \u0905\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0938\u093f\u0926\u094d\u0927\u093e\u0902\u0924 \u092e\u0942\u0932\u0924\u0903 \u0915\u093f\u0938\u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092a\u093e\u0926\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0925\u093e? (a) \u0915\u093e\u0930\u094d\u0932 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0915\u094d\u0938 (b) \u091f\u093e\u0932\u0915\u0949\u091f \u092a\u093e\u0930\u094d\u0938\u0928\u094d\u0938 (c) [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"IASbook\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2024-01-24T10:54:50+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"IASbook\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"IASbook\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"7 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/\"},\"author\":{\"name\":\"IASbook\",\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/person\/630a491091137b169cbd0eaf2b37007b\"},\"headline\":\"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925\",\"datePublished\":\"2024-01-24T10:54:50+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/\"},\"wordCount\":469,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#organization\"},\"articleSection\":[\"\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/\",\"url\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/\",\"name\":\"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 - IASbook\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#website\"},\"datePublished\":\"2024-01-24T10:54:50+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/\",\"name\":\"IASbook\",\"description\":\"Study For Civil Services\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#organization\",\"name\":\"IASbook\",\"url\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/iasbook-logo-v2-1.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/iasbook-logo-v2-1.png\",\"width\":264,\"height\":56,\"caption\":\"IASbook\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/person\/630a491091137b169cbd0eaf2b37007b\",\"name\":\"IASbook\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7a8b1a2a26151e06c0c5bd1bdd617dab88c67a576b33c0fac949a7a5dbf61fca?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7a8b1a2a26151e06c0c5bd1bdd617dab88c67a576b33c0fac949a7a5dbf61fca?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"IASbook\"},\"url\":\"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/author\/iasbook\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 - IASbook","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 - IASbook","og_description":"1. \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0924\u0940\u0928 \u0905\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0938\u093f\u0926\u094d\u0927\u093e\u0902\u0924 \u092e\u0942\u0932\u0924\u0903 \u0915\u093f\u0938\u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092a\u093e\u0926\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0925\u093e? (a) \u0915\u093e\u0930\u094d\u0932 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0915\u094d\u0938 (b) \u091f\u093e\u0932\u0915\u0949\u091f \u092a\u093e\u0930\u094d\u0938\u0928\u094d\u0938 (c) [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/","og_site_name":"IASbook","article_published_time":"2024-01-24T10:54:50+00:00","author":"IASbook","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"IASbook","Est. reading time":"7 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/"},"author":{"name":"IASbook","@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/person\/630a491091137b169cbd0eaf2b37007b"},"headline":"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925","datePublished":"2024-01-24T10:54:50+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/"},"wordCount":469,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#organization"},"articleSection":["\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/","url":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/","name":"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 - IASbook","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#website"},"datePublished":"2024-01-24T10:54:50+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/human-development-economics-questions\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u2013 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u092f\u0935\u093e\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#website","url":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/","name":"IASbook","description":"Study For Civil Services","publisher":{"@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#organization","name":"IASbook","url":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/iasbook-logo-v2-1.png","contentUrl":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/iasbook-logo-v2-1.png","width":264,"height":56,"caption":"IASbook"},"image":{"@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/person\/630a491091137b169cbd0eaf2b37007b","name":"IASbook","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7a8b1a2a26151e06c0c5bd1bdd617dab88c67a576b33c0fac949a7a5dbf61fca?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7a8b1a2a26151e06c0c5bd1bdd617dab88c67a576b33c0fac949a7a5dbf61fca?s=96&d=mm&r=g","caption":"IASbook"},"url":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/author\/iasbook\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/360584","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=360584"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/360584\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":362516,"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/360584\/revisions\/362516"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=360584"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=360584"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iasbook.com\/hindi\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=360584"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}